A) Hanefi Mezhebinde Durum
Müslüman Türk Devletlerinin resmî mezhep olarak kabul ettiği Hanefi mezhebine göre, konu ile ilgili hükümler şunlardır: Çalışma süresi içinde işçi ve memurun (ecîr-i hassın), sa­dece işvereni için çalışması ve başka bir şeyle meşgul olmama­sı gerekir. Bunun bazı istisnaları mevcuttur:
Birincisi; farz namazlardır. İşveren, işçisinin farz namazla­rını kılmasına mani olamaz. Namazları kılmayı işden kaytarmaya vesile yapmamak şartıyla, her müslüman işçi farz namazını kı­labilir. Farz namazların vakti, çalışma süresinin istisnâsını teşkil eder. Hatta namaz kılmamak ve namaz süresini de çalışarak geçirmek şartıyla yapılan icare akdinin sahih, ancak söz konusu şartın geçersiz olduğu açıkça belirtilmiştir. Mecelle'nin benzeri bir çalışma olan Kadri Paşa'nın Mürşid'ül-Hayran isimli İslam Eşya ve Borçlar Hukuku Kodu da aynı hükmü kanunlaştırmış­tır[12]. Farz orucun da namaz hükmünde olduğu burada belir­tilmelidir: İşveren, işçi veya memurunun farz orucuna ve na­mazına mani olamaz. Cemaatle kılma meselesini biraz sonra göreceğiz.
İkincisi; farz olmayan namazlardır. Bunlar da iki kısımdır.

Birincisi, farz namazlara bağlı olarak kılınan sünnet namazlar­dır. Bunlara râtibe de denir. Bir kısım Hanefi hukukçuları, işçi ve memurun bunları da kılabileceğini belirtmektedirler. Ancak Kadri Paşa, bu görüşü tercih etmemiştir. İkincisi ise, nâfile namazlardır. Bütün Hanefi hukukçuları, işçi ve memurun, çalış­ma süresi içinde nâfile namaz kılamayacağını ittifakla , belirtmektedirler[13].
Bu arada farz namazların cemaatle kılınması ve camiye gidilmesi meselesi de tetkik edilmelidir. Hanefi fıkıh kitapların­da bu konu açıkça tetkik edilmemiştir. Buna sebep, herhalde cemaate gitmenin, işverenin iznine bağlı olmasındandır. Zira tercih edilen görüşe göre, cemaatle namaz kılmak müekked sünnettir. Rüzgar, şiddetli karanlık, yağmur, zâlim korkusu, ala­caklının kötü niyeti, fıkıh mütalaası ve benzeri şeyler cemaate mani olabildiğine ve cemaatle namaz kılmamak için haklı se­bepler olarak kabul edildiklerine göre, icare akdi de mani ola­caktır[14]. Bu konuda geniş hükümler serd eden Şafii hukukçu­ları, açıkça şunu beyan etmekte ve cemaatle namazın işçiye vâ­cib olmamasının gerekçesini şöyle açıklamaktadırlar: İşverenin, işçisine cemaatle namaz kılmak ve camiye gitmek üzere im­kân tanıması şart değildir. Özellikle imamın uzattığı namazlar­da bu söz konusudur. Cemaatle namaz kılma ve camiye gitme, tekrarlanan ve tebeî olan bir sıfattır. İşverenin hakkı gözetile­rek, namaza ayrılan zamanın uzatılmaması gerekir. Bu sebep­le, namazı tek başına kılmak üzere müsaâde edilmesi yeterli­dir. Bunun tek istisnası cuma namazıdır. Zira cuma namazı haftada bir defadır[15].

Üçüncüsü; cuma namazıdır. Bu konu günümüzde de öne­mini devam ettirmektedir. İşverenin, işçisini cuma namazına git­mekten alıkoyup koyamayacağı hakkında Hanefi hukukçuları iki ayrı görüş nakletmektedirler; Birincisi, İmam Ebu Hafs'ın gö­rüşüdür ve işverenin, işçisini cuma namazına gitmekten alıko­yabileceği şeklindedir. Bu görüş, caminin uzak olması halinde haklı görülebilir. Fetvaya esas alınmamıştır. İkincisi ise, Ebu Ali Dekkak'ın görüşüdür ve işverenin, işçisini cuma namazına git­mekten alıkoyamayacağı tarzındadır. Ancak geçen zamanın üc­retini kesebilmesi için belli bir ölçü de konulmuştur. Eğer cami şehir içinde ve yakın ise, işveren işçinin cuma namazına gittiği zamanki ücretini kesemez. Eğer cami şehir dışında ve uzak ise, işçinin namaza gittiği süre için işveren ücretini kesebilir. ancak uzaklık ve yakınlık ölçüsü nedir? Bunu da gayet güzel bir krite­re bağlamışlardır. Eğer işçinin cuma namazına gidip gelmesi, bir günün (gündüz anlamında) dörtte biri veya daha fazla bir zaman alıyorsa, ücreti kesilebilir. Eğer dörtte birinden az bir za­man alıyorsa, ücret indirimine gidilemez. Bu önemli bir ölçü­dür ve fetvaya da bu görüş esas alınmıştır. Hanefi mezhebi ile ilgili hukuk metinleri, bu görüşü tercih etmişlerdir.[16] Elmalı Hamdi Yazır'ın "işveren, işçisini cumadan alıkoyabilir. Eğer ka­saba ise men' etmemelidir. Ancak cami uzaksa gidip gelmesi kadar ücreti sâkıt olur. Yakın ise tenzil etmemelidir" şeklindeki beyanı, bu tafsilata göre açıklanmalıdır.


Cuma namazı ile ilgili olarak şu hususu da belirtmeliyiz: İşverenin cumaya engel olamayacağını kabul eden görüş ter­cih edilse bile, bütün işçiler ve memurlar cumaya gidebilme hu­susunda serbest değillerdir. İşçi ve memurların da istisnaları var­dır. Bu istisna nedir? Kur'an bu istisnaya "Alış-verişi terk ediniz" buyurarak işaret etmiştir. O halde karakol ve diğer güvenlik hizmetleri gibi kamu nizamı için zaruri olan hususların korunmasını da açıkça emretmektedir. Bunu Şafii hukukçuları daha da açarak "işçinin namaza gidip gelmesi sebebiyle yapılan işin ta­mamen fesada uğrayacağından korkulmadığı takdirde" şeklinde meselenin kapsamını genişletmişlerdir. Güvenlik hizmetleri, sağ­lık hizmetleri ve önemli gıda maddeleri ile ilgili hizmetlerde ça­lışan işçiler, söz konusu sakınca kesin olarak mevcutsa, cuma­ya gidemeyeceklerdir[17]. Konuya tekrar döneceğiz. Şimdi de diğer mezheplerin görüşlerini ve özellikle de Şa­fiî mezhebinin görüşünü özetleyelim.
 
B) Diğer Mezheplerin Görüşleri Ve Osmanlı Tatbikatı

Netice İşçinin ibâdet hakkı konusunda ayrıntılı hükümler serd e­den Şafiî hukukçularının görüşlerini tafsilatlı olârak, diğerlerini ise özetleyerek verelim :
Şafiî hukukçular, icare akdinin süresi konusunu inceler­ken bu konuya da değinmekte ve meseleyi şöyle tahlil etmek­tedirler: Farz namazların edası için geçen zaman, iş süresinden istisna edilmiştir. Yani farz namazları, işçi, ya işyerinde edâ eder veya aynı süre içinde yetiştirebilecek kadar yakın ise, camiye gider. Aynı süre içinde yetiştiremiyecek kadar uzak ise, işye­rinde kılması gerekir. Farz namazlarını eda etmenin içine, ab­dest alma, tuvalete gitme ve farzlardan önce yahut sonra kılı­nan sünnet namazların edası dahildir. Bütün bunlar, ihtiyaç du­yulan zamanın en asgarisinde yapılmaya gayret edilmelidir. Ça­lışma hali, cemaatle namazın terki için de meşru bir özür ola­rak kabul edilmektedir. Ancak işyerinde namaz kılmak ile ca­mide cemaatle kılmak aynı zamanı alıyorsa, farz namazlar ce­maatle de kılınabilir. İşçi ve memura, bir vakit namaz için bir defa namaz kılma imkânı verilir. Yani bir işçi namazını kıldık­tan sonra abdestsiz olduğunun farkına varırsa, namazını iade etmek hakkına sahiptir. Ancak, bu ikinci namazda geçen süre nisbetinde ücretinden tenkis yapılır. Kısaca namaz kılmamak üzere yapılan iş akitleri bile geçerlidir, fakat söz konusu şarta itibar edilmeyecektir [18].

Cuma namazı konusunda ise, Şafi’î mezhebinde de iki gö­rüş mevcuttur: Birincisi, “işçi ve memurun (ecîr-i hassın), cuma namazına gitmemesi için iş akdi haklı bir sebep teşkil eder ve bu durum şer`î bir özür kabul edilir" şeklindeki görüşdür. Bu hu­kukçular konuyu, cemaatle namaza kıyaslamışlardır. Ayrıca iş­yerinde namaz kılmakla camide cumayı kılmak aynı zamanı alı­yorsa, mutlaka cumaya gidilmesi gerektiğini bunlar da kabul etmektedirler. İkinci görüş ise, "cumaya gidilmesi sebebiyle yapılan işin fesada ma'ruz kalmasından korkulmadıkça, cuma na­mazına gidilmelidir şeklindedir”. Bu hukukçular, konuyu aydın­latmak için fırın işçisini misal vermektedirler. Eğer fırın işçisi cu­maya gittiği takdirde, ekmeğin tamamen telef olacağını kesin olarak biliyorsa, cumaya gidemeyecektir. Eğer telef olmayacağından emin ise, cumaya gidebilecektir. Ancak bazı hukukçu­lar, fırın sahibinin kendisini cumaya gitmemek üzere zorlama­sını, cumayı terk için meşru' özür olarak kabul etmişlerdir. İn­şaat işçisi ve diğer işçiler de tıpkı fırın işçisi gibidirler. Ölçü, işin küllî bir zarara ma'ruz kalıp kalmayacağı hususundadır. Güvenlik görevlileri, sağlık hizmetleri ve benzeri riskli işlerde çalışanlar, bu konuya dikkat etmelidirler. Mescid çok yakınsa ve imamın fazla uzatmayacağı biliniyorsa, zaten cumaya gitmek için hiç­bir engel söz konusu değildir. Tıpkı farz namazı kılıyor gibi cu­maya da gidilebilecektir[19].

Bayram namazlarının tıpkı cuma namazı gibi olduğunu ve orucun ise, farz namazlar gibi iş akdince engellenemeyeceğini burada belirtelim.
Osmanlı tatbikatına gelince; Osmanlı Devleti, İslâm Huku­kunu hukuk sistemi olarak kabul eden bir İslâm devletidir. Bu sebeple yukarıda zikredilen hükümler, Osmanlı Devleti için de geçerlidir. Osmanlı Devletinin gayr-ı resmî ve hatta resmî hu­kuk kodu olarak kabul edilen Dürer ve Mülteka metinleriy­le bunların şerhlerinde,cuma namazı için sayılan meşru özür­ler arasında icare akdi sayılmamış ve tatbikatta zaten cuma nama­­zına mani olunmamıştır[20].
Osmanlı hukukunun önemli simalarından olan Çivizade, kendisine sorulan bir soruya cevap ola­rak verdiği bir fetvada, Saray-ı Âmire'de çalışan hizmetlilerin cuma namazına gitmeleri gerektiğini ve Yeniçeri Ağası ve Özengi Ağası gibi âmirlerin cumaya gelişinin bile Cuma namazı için bazı hukukçular tarafından aranan izn-i âm manasına gel­diğini ve bu sebeple Saray hizmetlilerinin cumadan alıkonu­lamayacağını haklı olarak belirtmektedir[21].
Diğer İslam hukukçularının görüşleri de bunlardan farklı değildir. Bu sebeple meseleyi şöyle özetleyebiliriz:

İşçi ve memur, işverenin izni olsa da olmasa da farz na­mazlarını işyerinde veya cami yakınsa ve süre açısından fark etmeyecekse camide cemaatle kılabilir. Farzlarla beraber kılı­nan sünnet namazlarını çoğunluğun görüşüne göre kılabilecek­tir. Diğer nafile namazları ise kılamayacaktır. Cuma namazı me­selesinde, tercih edilen görüşe göre, bir günlük mesainin dörtte birini geçecek kadar zaman alacaksa, cuma namazına gidecek, ancak harcanan süre nisbetinde ücreti kesilebilecek­tir. Mesai zamanının dörtte birinden az ise, hem cuma namazı­na gidecek hem de ücretinden kesilme yapılamayacaktır. Bu­nun da bir istisnası vardır. O da, kamu güvenliğini teminle gö­revli olan işçi ve memurlar ile, cumaya gittiği takdirde yaptığı işi tamamen fesada ma'ruz kalacak işçi ve memurların cumaya gidemeyeceğidir. 
 
C) Namazların Birleştirilerek Kılınması (Cem'-i Salâteyn) Veya Kazâya Bırakılması
 
Eski hukukumuzda işçinin ibâdet hakkını yakından ilgilen­diren iki konu daha vardır: Namazların birleştirilerek kılınması veya kazâya bırakılması. Şimdi de bunlar hakkında özet bilgi­ler verelim:

a) Namazların Birleştirilmesi (Cem'-i Salâteyn): Müslüman bir şahsın, meşrû' özürler sebebiyle namazıyla ikindi na­mâzını veya akşam namazıyla yatsı namazını birleştirerek kıl­masına cem'-i salâteyn denmektedir. Eğer öğle namazı vaktinde ikindi ve akşam namazı vaktinde yatsı namazı birleştirilerek kı­lınacak olursa, buna cem'-i takdîm; tersi vâki' ise buna da cem'-i te'hîr adı verilmektedir[22]. Acaba bu imkândan işçi de yarar­lanabilecek midir? Bu sorunun cevâbı için çeşitli mezheblerde­ki fıkhî durumu kısaca gözden geçirelim, sonra da müslüman Türklerin genellikle resmî mezheb olarak kabul ettiği Hanefî mezhebi açısından konuyu tahlil edelim:

Mâlikî mezhebine göre, cem'-i salâteynin sebepleri, se­fer yani yolculuk, hastalık (ishâl ve benzeri gibi), özellikle ayın sonlarındaki zifiri karanlık gecelerde yolun çamurlu olması ve bir de Arefe ve Müzdelife deki durum olmak üzere dört tanedir. Bunların arasında işçinin durumu söz konusu değildir. Ayrıca Mâlikîler, genellikle cem'-i takdimi câiz görmektedirler[23].
Şafiîlere göre, Sefer sebebiyle hem cem'-i takdim ve hem de cem'-i te'hîr câizdir. Cem'-i takdimin ba'zı şartları vardır. Şid­detli yağmur ise, sadece cem'-i takdim için meşrû' bir sebeb teşkil eder. Şiddetli kar ve buz da yağmur gibidir. Ancak şid­detli karanlık, korku ve hastalık gibi hâller, cem'-i salâteyn için haklı sebep teşkil etmez. Tercih edilen görüş budur. Bu arada işçinin durumu da, cem'-i salâteyn için meşr'û bir sebeb adde­dilmez[24].
Bu konuda en müsâmahalı davranan hukukçular, Han­belilerdir. Bu hukukçulara göre, yolcular, namazı birleştirme­diği takdirde meşakkat çekecek olan hastalar, emzikli kadın­lar, sidiğini tutamayan şahıslar, her namaz için abdest almak­tan veya teyemmüm etmekten âciz olan düşkünler, yer altın­da yaşayan yahut çalışanlarla,körler gibi vakti bilmekten âciz olanlar, kısaca canından, malından ve ırzından dolayı korku içinde bulunanlar ve de namazı birleştirerek kılmadığı takdir­de, geçimine zarar gelmesinden korkanlar, öğle namazı ile ikindi namazını veya akşam ile yatsıyı, cem'-i takdim yahud cem'-i te'hîr şeklinde birleştirerek kılabileceklerdir. Hanbelilerin bu gö­rüşünde, işlerini terk etmeleri imkânsız gibi görünen işçiler açı­sından büyük kolaylıklar mevcuttur. Ancak Hanbelilere göre cem'-i salâteynin ba'zı şartları vardır: Cem'-i takdim yapacak olanlar, birinci namazın iftitâh tekbirinde birleştirmeye niyet ede­cekler; iki namaz arasını bir farz namaz kılacak kadar gerekli olan zamandan fazla açmayacaklar, arada nâfile ve sünnet na­maz kılmayacaklar; meşrû sebeb ikinci namaz bitinceye kadar devam edecektir. Cem'-i te'hir yapanlar ise, birinci namazın vak­tinde birleştirmeye niyet edecekler ve meşrû sebeb ikinci na­mazın vakti girinceye kadar mevcut olacaktır.

Hanefi hukukçularına göre ise, hac ibâdetini yaparken Arefe'deki öğle ile ikindinin ve Müzdelife'deki akşam ile yatsı­nın birleştirilerek kılınması dışında, cem'-i salâteyn câiz değil­dir. Ancak Hanefi hukukçuları, günümüzde işçi ve memurları yakından ilgilendiren önemli bir fetvâ vermişlerdir. O da, zarû­ret anında diğer mezheblerden birini, o mezheblerin öngördü­ğü şartlara uyarak taklîd etmektir. Bütün meşrû' yolları dene­mesine rağmen namazını kılamayacağını anlayan işçi, yukar­ıdaki izahlardan anlaşıldığına göre, sadece Hanbeli mezhebini taklîd ederek, öğle ile ikindiyi veya akşam ile yatsıyı birleştire­rek kılabilecektir. Bu yola başvurabilmesi için başka meşrû' yo­lun kalmaması ve işçinin işinden olma ile karşı, karşıya bulun­ması şarttır. Hanbelilere göre, namazların birleştirilmesinin şart­larını da yerine getirecektir. Bu sebeble bunları kısmen ayrıntılı olarak zikrettik. Diğer mezheblere göre, zaten câiz değildir. Ba'zı Hanefi hukukçuları, zarûret hâli dışında da taklîdin câiz oldu­ğunu zikretmişlerdir[25].

b) Şimdi de kazâ meselesini kısaca özetleyelim: Namazların vaktinde kılınamadığından kazâya bırakılma­sını gerektiren hâller, çeşitli mezheblere göre, yine çeşitlilik ar­z etmektedir. Ancak bunları, namazların birleştirilmesi için meşrû' sebep teşkîl eden hâller olarak özetleyebiliriz. Bu genellemeye göre, Hanbeliler dışında, işçilerin işlerinden dolayı, namazı ka­zaya bırakmalarını câiz gören İslâm hukukçusu mevcut değil­dir. Hanbelilere göre de yine, namazları birleştirerek kılmakda mümkün olmadığı takdirde, namaz kazâya bırakılabilecektir[26]. Ha­nefi mezhebindeki hükümleri daha tafsilatlı olarak görelim:
Namazın kazâya bırakılmasına meşrû' sebeb teşkil eden hâllere misâl olarak, Hanefi hukukçuları, düşman korkusu, ebe için çocuğun ölüm tehlikesi, uyku, unutma ve vakit konusun­daki aldanmayı zikretmişlerdir. Maişet için çalışma, bunlar ara­sında yer almamaktadır. Ancak kazâya kalan namazların edâ­sı, ailenin geçimini te'min için çalışma ve bir kısım hukukçula­ra göre ihtiyâçları te'min etme amacıyla te'hîr edilebilir. O hal­de işçinin durumu, namazların kazâya bırakılması için değil, sa­dece kazâya bırakılan namazların edâsının te'hiri için meşrû' se­beb teşkil etmektedir. Diğer hukukçular da aynı kanaattedir­ler[27].
 
3- İşçinin İstirâhat Hakkı

İşçi, her hukuk sisteminde olduğu gibi, İslam Hukukunda da dinlenme hakkına sahiptir. Ancak çalışmayı taahhüt ettiği bir süre içinde dinlenme hakkını kullanırken, başkasının hak­kına da tecavüz etmeyecektir. Hz. Peygamber'in "Nefsinin sende hakkı vardır, ailenin de sende hakkı vardır" buyurması bu ha­kikata işârettir. Nitekim İbn-i Hacer el-Askelânî, nefsin bu hak­kını yeme, içme ve dinlenme gibi haklâr diye açıklamaktadır[28].
İşçinin dinlenme ve istirahat hakkına gelince, bu hususda şunları tesbit edebildik:


İşçinin ara dinlenme hakları mevcuttur. Bunların başında namaz kılma için verilen müsaade gelmektedir. Gerçekten ka­savetli, ezici, sıkıntılı ve boğucu olan dünyevî işlerden ancak namazın penceresiyle nefes alınabilir. Namaz dışındaki dinlenme ve ara vermeler ise şunlardır: Namaz için işçi abdest hazırlığı yapabilir. Yemeğini yiyebilir. Yani öğle veya bir başka öğün için belli bir süre izinli sayılır. Tuvalet ve benzeri tabıi ihtiyaçlar için de aynı şey söz konusudur. Bu sayılan işler için harcanan za­mandan dolayı, ücret indirimi yapılamaz. Hattâ işi bırakmadı­ğı ve ibadetini yerine getirmediği için günahkâr olur ve namaz saatinde namaz kılmayıp çalışsa, kendisine bu çalışmadan do­ layı ücret ödenmez. Burada şu konuya da açıklık getirmek la­zımdır; işçi yiyeceği şeyleri satın alabilmek için belli bir zaman harcayabilir ve alışverişe çıkabilir mi? Eğer işe başlamadan ön­ce yiyeceğini hazırlaması veya kendi adına karşılıksız olarak baş­kasının alışveriş yapması mümkün ise, kendisine bu müsaade verilmeyecektir. Ancak bunlar mümkün değilse, yiyeceğini kendisi alabilecektir. İş süresi içinde evinin ihtiyaçlarını te'min için alışverişe çıkması ise câiz görülmemiştir[29].

Güneşin batışından doğuşuna kadar geçen süre olarak tarif edilen gece ise, İslam hukukunda fıtrî bir dinlenme zamanıdır. Gece çalışması, tamamen tarafların rızalarına bağlıdır. Zaten Kur'an-ı Kerim'de "Geceyi dinlenmeniz için bir istirahat zama­nı ve elbise olarak yaratmadık mı?" buyurulmaktadır[30]. Yine Kur'ân, gündüzü maişet yani geçim için çalışma zamanı ola­rak vasıflandırmaktadır. O halde eski hukukumuzda gece din­lenmesi tabıi bir hak olarak kabul edilmektedir[31].
 

  Çalışma,Çalışırken ibadet,Tatil,ücret gibi hassas konuları içeren ince ayrıntılar ve faydalı bilgiler için eline sağlık pc,sağol...

PC COŞMUŞSUN AMA ÇOK GÜZEL KONUYA DEĞİNMİŞSİN UYAN VARMI Kİ

İSTİSNALAR KAİDELERİ BOZMAZ