Erzurumluların buluşma noktası

[b]

KALEMİZİN TARİHİ


Tortumkalesi Tortum İlçesinin 20 Km batısında, bulunmaktadır. Evliya Çelebi kalenin MAMEROZ isminde Gürcü padişahı tarafından yapıldığını yazıyor. İbni Bibi Konya Selçuklularından Alaaddin Keykubat zamanında H.629 M.1282 tarihinde Gürcistan tarafından fethedilir ve civarındaki HAH ve NİHAH (Tortum) kaleleri Türklerin hakimiyeti altına girmiştir.Kale İranlılar tarafından büyük bir ilave yapılarak genişletilmiştir. İç ve dış kalenin Kuzey tarafından halen sağlamlığını korumaktadır. Kalenin kapıları yıkıldığı için kitabeleri yoktur. Kalenin kuzey eteğinde bahçelerin içinde bir hamam vardır. Soğukluğu, külhanı ve bir soyunma yeri ile iki halveti bulunan hamamın kubbesi yer yer çökmüştür.


Kalenin doğudan görünüşü Ehrami şekildedir. Ehmedek'de içindeki bey ve dizdar daireleri, müdafaa burçları, silah ve erzak ambarları kısmen ayaktadır. Burada bir de tuğla ile yapılmış sarnıç harabesi vardır.

Dış kaleden çaya gizli bir yol var ise de buraya ihtiyat su deposu halinde kışın yağmurlardan dolan bir de sarnıç yapılmıştır. Bazı kalelerde sarnıçların sayası fazladır. Kalenin burçlarının ve diğer tesislerin damlalarından akan yağmur suları önce en yüksekteki sarnıcı, ondan sonra daha aşağıdaki sarnıçları doldurur. ler sarnıçtan diğerine dolunca kendi kendine akacak gizli su yolları vardır. Konya'nın Takkalı Dağındaki Kevele Kalesinde de böyle sarnıçlar vardır.

Tortum iç ve dış kalesinin şimal duvarlarının buçları ve dişleri hala sağlamdır. Fakat kalenin diğer yerleri bütün kaleler gibi halkın tüş ocağı haline gelmiştir. Halk taşlarını, ardıç ağaçlarını ve su künklerini çıkartmak için kaleyi harıl harıl yıkıyorlar. Belediyeler bu tahribi önlemelidirler.

Kalenin batıya doğru uzanan birinci katının bilhassa cenup duvarları yıkılmıştır. İç ve dış kalelerin kapılarının taşları da yıkıldığı için hiçbir yerinde kitabe yoktur. TTortum Kale; yeri, kalesi ve suyu itibariyle yerli ve yabancı turistlerin görecekleri bir yerdir. Şimdi Tortum Kale'yi ana şosaya bağlayan yeni ve emniyetli bir yol da yapılmıştır. Kalenin kuzey eteğinde bahçelerin içinde bir hamam vardır, soğukluğu, külhanı ve bir soyunma yeri ile iki halveti bulunan hamamın kubbesi yer yer çökmüştür. Bu hamam eskiden kale varoşlerindaki mahallelerin ihtiyaçlarına cevap veren iki hamamdan birisi yok olmuştur. Bu hamamın da hiçbir yerinde kitabesi yoktur.

Kalenin şurasında burasında bir çok milletlerin ve devirlerin üst üste binen ve yanyana gelen mimarilerini keşfetmek mümkündür. İranlıların, Doğu Romalıların, Gürcülerin, İlhanilerin, Akkoyunluların, Osman Oğullarının ellerine geçen kalede bütün gelip geçen sahiplerinin tahkim, tamir ve ilave eserlerini görüyoruz.

Eyliya Çelebi, kalenin, Mamırol isminde bir bir Gürcü padişahı tarafından yapıldığını yazıyor. Konya Selçuklularından birinci Alaattin Keykubat zamanında H. 629, M 1282 tarihlerinde Gürcistan fethedilir ve bu civardaki Hah Kalesi ve Hihah alınırken bu Tortum Kalesi de Türklerin hakimiyetine geçmiştir.

Moğollar Gürçü kraliçesinin teşviki ile Sivas'a kadar gelmişter, vurmuşlar, kırmışlar, yıkmışlar, bir çok masumun kanına girmişler, bir çok esir almışlar ve yağmalar yapmışlardı. Sultan Ala-ed-din, Kemal-ed-din Kamyar'ın kumandasındaki bir kuvveti derhal bunların üstüne göndermişti. O yetişinceye kadar Moğollar kaçmışlar ve kendi sınırlarından içeri girmişlerdir. Kamyar, Erzurum'a kadar bunların arkasında yürümüştü. Burada Çaşnigir Mubariz-üd-din ile buluşmuş ve hiçbir şey yapmadan dönmektense, Moğolların Selçuk topraklarına tecavüzlerini teşvik etmiş olan Gürcü Kraliçesinin toprağına yürümeye karar vermişlerdir. Bir hafta içinde Gürcistan'ın 30 kalesi alınmıştır. İbni Bıbi der ki:

KURAN' ın müjdesi o sene Aphas seferinde Sultan askerlerine gerçekleşmişti. Nihah ahalisi de aynı şerbeti tattı.

Taş parçaları, ok ve mızrak darbeleri dünyayı onlara karınca gözü gibi dar göstermişti.

Evliya Çelebi Evsah'ı Kaleyi Tortum, başlıklı bendinde şunları yazar:

Gürcistan Şahlarından Mameron'ın binasıdır. Sonra Uzun Hasan a ondan da Fatih e geçmiştir. Lakin sonra yine Gürcü lerin istilasına uğramıştır. Bu istilayı Süleyman Han duyunca hemen ikinci vezir Ahmet Paşayı kafi askere serdar ederek göndermiş, O da gelip meterise girerek yedi gün yedi saat cenk ettikten sonra kaleyi fethetmiş, içine miktar-ı kafi müstahfız, cebehane, top, zahire ve sair levazım koyup askeri ile Nihah kalesine ve andan Emirahur kalesine giderek eman ile zaptedip içine miktar-ı kafi asker bırakmış.

Çelebimiz Tortum Kalesini de şöyle anlatmıştır:

"Bir yüksek pusta üzerinde dört köşe bir binadır. Bir demir kapısı vardır. Kale içinde 18 kadar ev ile Süleyman Han ın bir küçük camii ve ambar vardır. Şirin binalardı ki adetleri 700 e varır. Yedi mahallesi ve yedi mescidi, iki hamanı, iki hanı ve on sibyan mektebi, yetmiş kadar da her esnafdan dükkanı vardır. Destan,imaret ve medrese gibi şeyler yoktur. Her evinde bağ ve bahçesi çoktur. Şehir, Erzurum a iki konak olduğundan tüccar meyvelerini sandıklarla Erzurum a taşırlar. Halkı yabancı dostu, halim, selim temiz kalpli kimselerdir. Şehir bir dereli yerde vakildir.